u soinua

/ü/ soinua Zuberoan entzuten da batez ere, nahiz eta, Behe Nafarroako zenbait herritan ere entzuten den. Ez da frantseseko "u" soinuaren parekoa, horiena baino irekiagoa da.

Diakronikoki aztertzen badugu, teoria ezberdinak planteatu izan dira:

• Txillardegiren ustez, /u/ bokala antzinako bokal arkaiko bat izango litzateke, hegoaldean galdu duguna eta Zuberoan, berriz, mantendu dena.

• Koldo Mitxelenarentzat, ordea, /u/ bokala ez da bokal arkaiko bat, berrikuntza bat baizik. Inguramendu fonikoaren arabera /ü/ > /u/ bilakatzen baita. Beraz, bere ustez, berriki sortutako soinua da.

Bere teoria egiaztatzeko, orain dela 2000 urteko inskripzio latinetara jo zuen. Akitaniako antzinako hilerrietan hainbat hitz agertu ziren egungo /u/ soinua berrikuntza bat dela argitu dutenak.

-Noiz gertatzen da /u/ >/ü/ bilakaera:

• Hitz bukaeran gertatzen denean /u/>/ü/ bilakaera gertatzen da:

(EB) puntu > püntü (Z) (2.lerroa)

(EB) ditu > dütü (Z) (17.lerroa)

(EB) du > dü (Z) (5.lerroa)

(EB) zurubu(lekua)> zürübu (Z) (10.lerroa)

(EB) salbu > salbü (Z) (11.lerroa)

• -Z, TZ, TS aurrean:

(EB) butzaz > bützaz (Z) (5.lerroa)

(EB) duzu > düzü (Z) (49.lerroa)

(EB) itzuli > ützüli (Z) (10.lerroa)

-Noiz ez den u > ü bilakaera gertatzen:

• /r/ leunaren aurrean:

(EB) buruko > bürüko (Z) (10.lerroa)

(EB) lau > laur (Z) (33.lerroa)

SALBUESPENAK: arrenküran, ütxüra

• /s/ren aurrean:

(EB) ikusten > ikusten (Z) (81.lerroa)

(EB) musean > musean(Z) (55. lerroan)

SALBUSPENAK: üstel, süsker

• /rd/ , /rt/ inguramenduan:

(EB) urtetako > urtetako(Z) (72.lerroa)

(EB) urdin > urdin (Z)

SALBUESPENAK: ardüra...